David Fincher denince akla çoğu zaman karanlık görüntüler, kusursuz kadrajlar, seri katiller, soğuk atmosferler ve titizlikle kurulmuş gerilimler gelir. Oysa onu çağdaş sinemanın en özgün yönetmenlerinden biri yapan şey yalnızca görsel dünyası değildir. Fincher'ın asıl gücü, bilgiyi seyirciden saklama, gerçekliği karakterlerinin gözünden yeniden kurma ve bizi onların zihinsel oyunlarına ortak etme biçiminde yatar.
Fincher sinemasında karakterler çoğu zaman birbirleriyle bir kedi-fare oyunu oynar. Biri diğerini gözlemler, diğeri bunu fark eder; biri gerçeği saklar, diğeri çözmeye çalışır; biri karşısındakinin davranışlarını yönlendirmeye çalışırken güç dengesi sürekli değişir.
Fakat burada daha büyük bir oyun vardır.
Fincher da seyirciyle oynar.
John Doe'nun dedektifleri manipüle etmesiyle Fincher'ın bizi manipüle etmesi arasında tuhaf bir paralellik vardır. Tyler Durden'ın anlatıcının gerçekliğini bozmasıyla Fincher'ın bizim gerçeklik algımızı bozması arasında da. Amy Dunne'un kendi hikâyesini yazmasıyla Fincher'ın bize o hikâyeyi anlattığı biçim arasında da.
Bu nedenle Fincher sinemasında yönetmen ile psikopat, anlatıcı ve manipülatör arasında zaman zaman neredeyse görünmez bir bağ oluşur.
Peki David Fincher'ı en iyi anlatan beş film hangileri?
İşte yönetmenin sinema dilini ve yaratıcı evrenini en berrak şekilde yansıtan beş yapıt.
1. Se7en (1995) – Katilin Kurduğu Oyunun İçindeyiz
Öne Çıkan Tema: Kötülük, ahlak, manipülasyon, suç, psikolojik savaş.
Neden Listede?
Se7en, Fincher sinemasının temel taşlarından biridir. İlk bakışta iki dedektifin bir seri katilin peşine düştüğü karanlık bir polisiye gibi görünür. Ancak film ilerledikçe soruşturmanın aslında dedektiflerin değil, John Doe'nun kurduğu bir oyunun parçası olduğu anlaşılır.
John Doe yalnızca cinayet işlemez. Her cinayeti bir mesaj olarak tasarlar, Somerset ve Mills'i bu mesajların peşinden sürükler ve onların vereceği tepkileri kendi planının parçası hâline getirir.
Ama John Doe'nun oyununun üzerinde bir başka oyun daha vardır:
Fincher'ın seyirciyle oynadığı oyun.
Biz de dedektifler gibi ipuçlarının peşinden gideriz. Biz de bir sonraki adımı tahmin etmeye çalışırız. Biz de filmin sonunda gerçeğin ne olduğunu anladığımızı düşünürüz.
Sonra Fincher bütün taşları yerine koyar.
Burada yönetmen ile John Doe arasında doğrudan bir özdeşlik kurmak gerekmese de anlatısal bir paralellik vardır:
John Doe karakterleri manipüle eder; Fincher ise bizim bilgimizi manipüle eder.
Ve ikisinin de kullandığı temel araç aynıdır:
Bilgiyi kontrollü vermek.
2. The Game (1997) – Gerçekliğin Kontrolü Kimin Elinde?
Öne Çıkan Tema: Kontrol, paranoya, manipülasyon, gerçeklik.
Neden Listede?
The Game, Fincher'ın seyirciyi karakterle aynı zihinsel konuma yerleştirdiği en saf örneklerden biridir.
Nicholas Van Orton hayatını kontrol altında tutmaya alışmış zengin ve disiplinli bir adamdır. Ancak kendisine verilen gizemli bir oyun başladığında gerçek hayat ile oyunun sınırları giderek ortadan kalkar.
Nicholas neyi sorguluyorsa seyirci de onu sorgular:
Bu gerçek mi?
Kime güvenebiliriz?
Oyun gerçekten ne zaman başladı?
Bütün bunların arkasında kim var?
Fincher burada seyircinin güvenebileceği sağlam bir zemin bırakmaz.
Karakter gerçekliği kontrol edememeye başladıkça, seyirci de anlatıyı kontrol edemez hâle gelir.
Bu nedenle The Game, Fincher'ın sinemasındaki temel fikri açık biçimde ortaya koyar:
Bir karakterin gerçeklik duygusunu kontrol edebilirseniz, onun davranışlarını da kontrol edebilirsiniz.
Ve Fincher bunu yalnızca Nicholas'a yapmaz.
Bunu bize de yapar.
3. Fight Club (1999) – Yönetmenin En Büyük Aldatmacası
Öne Çıkan Tema: Kimlik, yabancılaşma, tüketim toplumu, erkeklik, bölünmüş benlik.
Neden Listede?
Fight Club, Fincher'ın karakter ile seyirci arasındaki sınırı neredeyse tamamen ortadan kaldırdığı filmdir.
Adsız anlatıcı, modern hayatın monotonluğu ve tüketim kültürünün yarattığı boşluk içinde başka bir kimlik yaratır: Tyler Durden.
Fakat filmin asıl başarısı yalnızca bu psikolojik yapıyı kurmak değildir.
Fincher bizi anlatıcının zihninin içine yerleştirir.
Dolayısıyla anlatıcının bilmediğini biz de bilmeyiz.
Onun gerçek sandığı şeyi biz de gerçek kabul ederiz.
Onun Tyler hakkında yaşadığı yanılsamayı biz de yaşarız.
Burada kedi-fare oyunu artık iki insan arasında değildir.
İnsan kendi zihniyle oynar.
Ama bir üçüncü oyuncu daha vardır:
Yönetmen.
Tyler Durden'ın anlatıcıya yaptığı şeyi Fincher da seyirciye yapar. Bilgiyi saklar, yanlış yönlendirir, parçaları eksik bırakır ve sonunda bizi filmin başından itibaren yeniden düşünmeye zorlar.
Bu yüzden Fight Club, Fincher'ın sinemasında özel bir yere sahiptir.
Çünkü burada yönetmenin seyirciyle yaptığı manipülasyon, filmin konusunun kendisine dönüşür.
4. Zodiac (2007) – Gerçeği Ararken Gerçeğin Kendisine Dönüşmek
Öne Çıkan Tema: Takıntı, belirsizlik, soruşturma, gerçeklik, zaman.
Neden Listede?
Zodiac, Fincher'ın seyirciyi manipüle etmek yerine seyircinin kesinlik arzusuyla oynadığı filmdir.
Film, Zodiac katilinin kim olduğunu çözmeye çalışan insanların hikâyesini anlatır. Ancak klasik polisiye mantığının aksine, seyirciye rahatlatıcı bir kesinlik sunmaz.
Robert Graysmith'in merakı zamanla takıntıya dönüşür.
Başlangıçta Zodiac'ı çözmek ister.
Sonra bütün hayatını Zodiac'ı çözmeye adamaya başlar.
Ve bir noktadan sonra seyirci de onunla aynı noktaya gelir.
Biz de kanıtları karşılaştırırız.
Biz de şüphelileri değerlendiririz.
Biz de “Kesinlikle bu kişi!” demeye başlarız.
Fincher ise bize kesin cevabı vermek yerine şüpheyi büyütür.
Bu açıdan Zodiac, Fincher'ın seyirciyle yaptığı en incelikli oyunlardan biridir.
Çünkü burada bizi kandırmaya çalışmaz.
Bizi bilme arzusunun kendisiyle yüzleştirir.
Gerçeği öğrenmek isteriz.
Ama Fincher bize şunu hatırlatır:
Bazı gerçeklikler çözülemez; yalnızca insanın zihninde büyür.
5. Gone Girl (2014) – Hikâyeyi Kim Yazıyor?
Öne Çıkan Tema: Manipülasyon, evlilik, medya, imaj, güç.
Neden Listede?
Gone Girl, Fincher'ın karakterlerinin birbirlerinin gerçekliğini kontrol etme meselesini en rafine hâline getirdiği filmlerden biridir.
Nick ve Amy Dunne arasındaki mücadele yalnızca bir evliliğin parçalanması değildir.
İkisi de hikâyeyi kontrol etmeye çalışır.
Amy kendi kayboluşunun anlatısını tasarlar.
Nick ise medya karşısında kendisini savunmaya çalışırken giderek başka bir anlatının içine hapsolur.
Ve seyirci de bu anlatının içine çekilir.
Filmin başında Amy hakkında düşündüğümüz şey değişir.
Sonra Nick hakkında düşündüğümüz şey değişir.
Sonra yeniden Amy hakkında düşündüğümüz şey değişir.
Fincher burada gerçekliği olayların kendisinden ayırır:
Gerçek olanla insanların gerçek olduğuna inandığı şey aynı değildir.
Amy karakter olarak bunu çok iyi anlar.
Fincher ise yönetmen olarak bunu çok daha geniş bir ölçekte uygular.
Amy insanların onun hakkında ne düşüneceğini kontrol etmek ister.
Fincher ise bizim film hakkında ne düşüneceğimizi kontrol eder.
Bu yüzden Gone Girl, yönetmen ile karakter arasındaki o tuhaf aynanın en net görüldüğü filmlerden biridir.
🎬 Bonus: The Social Network (2010) – Kontrolün Yeni Adı: Bilgi
Öne Çıkan Tema: İktidar, bilgi, rekabet, teknoloji, manipülasyon.
The Social Network, diğer beş filme kıyasla ilk bakışta farklı görünür. Ortada seri katil, gizemli oyun, psikolojik bölünme ya da kayıp bir kadın yoktur.
Ama Fincher'ın temel meselesi burada da aynıdır:
Kim kontrol ediyor?
Mark Zuckerberg, Eduardo Saverin, Winklevoss kardeşler ve Sean Parker arasındaki mücadele fiziksel bir çatışmadan çok bilgi ve iktidar savaşıdır.
Kim ne biliyor?
Kim kimin üzerinde güç sahibi?
Kimin anlattığı hikâyeye inanılacak?
Ve en önemlisi:
Bir hikâyeyi kim anlatıyorsa, gerçekliği de o mu belirler?
Fincher burada suç dünyasının yerine teknoloji dünyasını koyar.
Seri katilin yerine girişimciyi, cinayetin yerine fikrî mülkiyeti, karanlık sokakların yerine üniversite kampüslerini getirir.
Ama karakterlerin birbirlerinin hamlelerini okuması, bilgi saklaması ve güç dengelerini değiştirmesi değişmez.
Bu nedenle The Social Network, Fincher'ın sinemasındaki manipülasyon fikrinin yalnızca psikolojik gerilimlere ait olmadığını gösterir.
Modern dünyada bilgiye sahip olmak, gerçekliği biçimlendirme gücüne sahip olmaktır.
1 Yönetmen 1 Dizi: Mindhunter
David Fincher'ın bu zihinsel oyunlarını sinema filmlerinin ötesinde sürdüren en önemli yapımlardan biri ise Mindhunter.
Burada Fincher'ın ilgisi artık yalnızca bir suçun nasıl işlendiği değildir.
Suçu işleyen insanın zihni nasıl çalışır?
Ve daha önemlisi:
O zihni anlamaya çalışan insan, onu anlamaya çalışırken kendisi neye dönüşür?
Mindhunter, seri katilleri inceleyen FBI ajanlarının, cinayetlerin arkasındaki psikolojiyi anlamaya çalışmasını anlatır. Ancak dizinin asıl gücü, katilleri yalnızca “canavarlar” olarak göstermemesinde yatar.
Holden Ford ve ekibi onları dinler, sorular sorar, davranış kalıplarını analiz eder ve onların dünyasını anlamaya çalışır.
Böylece Fincher'ın klasik kedi-fare oyunu farklı bir biçime dönüşür:
Araştırmacı → katili anlamaya çalışır.
Katili anlamaya çalıştıkça → onun düşünme biçimini öğrenir.
Onun düşünme biçimini öğrendikçe → kendi zihinsel sınırlarını zorlamaya başlar.
Ve seyirci bütün bu süreci araştırmacıyla birlikte yaşar.
Özellikle Holden Ford ile Ed Kemper arasındaki görüşmeler, Fincher'ın kötülüğü nasıl ele aldığını göstermesi açısından son derece önemlidir. Burada şiddetin kendisinden çok dil, davranış, sessizlik ve psikolojik üstünlük önem kazanır.
Bu açıdan Mindhunter, Zodiac'ın doğal devamı gibi de okunabilir.
Zodiac'da gerçeği bulmaya çalışan insanların bir suçlunun peşinde nasıl tükendiğini izleriz.
Mindhunter ise bir adım daha ileri gider:
Artık suçlunun peşinden gitmek değil, onun zihninin içine girmek istiyoruz.
Ve Fincher'ın dünyasında bu her zaman tehlikelidir.
Çünkü bir karanlığı anlamaya çalışırken, onun içine ne kadar girdiğinizi ve oradan ne kadar değişmiş çıktığınızı artık siz de bilemezsiniz.
Sonuç: Fincher'ın Asıl Kedi-Fare Oyunu
David Fincher'ın filmlerindeki karakterler sürekli birbirleriyle oyun oynar.
John Doe dedektiflerle oynar.
Nicholas Van Orton kendisine kurulan oyunun içinde kaybolur.
Tyler Durden anlatıcının gerçekliğini parçalar.
Graysmith gerçeğin peşinde kendi hayatını tüketir.
Amy Dunne ise kendi hikâyesini yazıp başkalarının gerçekliğini kontrol eder.
Ama bütün bunların üzerinde başka bir oyun vardır.
Fincher'ın seyirciyle oynadığı oyun.
Belki de yönetmenin en ilginç tarafı burada ortaya çıkar.
Fincher bizi yalnızca karakterlerinin hikâyesini izleyen insanlar hâline getirmez. Bizi onların bilgi düzeyine indirir. Onların şüphelerini paylaşır, onların yanılgılarına ortak olur, onların takıntılarına kapılırız.
Sonra film bittiğinde geriye dönüp baktığımızda fark ederiz:
Biz de oyunun içindeymişiz.
Bu nedenle Fincher sinemasında yönetmen, karakter ve seyirci arasında tuhaf bir üçgen oluşur.
Belki de bu yüzden Fincher filmlerini yalnızca izlemeziz.
Onları çözmeye çalışırız.
Ve tam da çözmeye çalışırken, yönetmenin kurduğu oyunun en büyük oyuncusuna dönüşürüz.
Çünkü Fincher'ın gerçek kedi-fare oyunu karakterler arasında değil, perde ile seyirci arasındadır.
Yorumlar