Bazı filmler sanatı bir kurtuluş alanı olarak anlatır. Yetenek keşfedilir, doğru insanlar bulunur, görünmeyen deha sonunda hak ettiği yere ulaşır. Şiir, sinema veya müzik; fark etmez. Hikâye çoğunlukla aynı romantik inanca yaslanır: Gerçek yetenek er ya da geç yolunu bulur.
Un Poeta bu fikre pek inanmıyor.
İlk bakışta film, orta yaş krizine sürüklenmiş başarısız bir şairin hikâyesi gibi görünür. Oscar gençliğinde iki kitap yayımlamış olsa da artık işsiz, boşanmış, yaşlı annesiyle yaşayan ve şiir dünyasının çevresinde dolanan bir adamdır. Melankolisini ve başarısızlığını neredeyse bir kimlik haline getirmiştir. Klişe bir “ıstırap çeken sanatçı” figürü gibidir. Fakat film Oscar’la alay etmez; onu romantize de etmez. Tam tersine, onu kendi kurduğu sanatçı mitinin içinde sıkışmış bir karakter olarak izler.
Oscar’ın kızının okul masrafını karşılayabilmek için öğretmenlik yapmak zorunda kalması filmin ilk büyük kırılma noktasıdır. Çünkü burada yalnızca bir iş değişikliği yaşanmaz. Oscar’ın yıllardır koruduğu sanatçı özgürlüğü fikri gerçek hayatın zorunluluklarıyla karşılaşır. Şiirin büyülü ve steril alanı kira, maaş, sorumluluk ve gündelik hayatla aynı masaya oturur.
Ancak Un Poeta asıl gücünü Oscar’ın çalıştığı okulda Yurlady ile tanışmasıyla kazanır.
Yoksul bir çevreden gelen Yurlady, şiire karşı doğal bir yeteneğe sahip genç bir kızdır. Oscar ona akıl hocalığı yapmaya başlar; ilk bakışta bu klasik bir “kayıp sanatçı genç yeteneği keşfeder ve hayatına yeniden anlam kazandırır” hikâyesi gibi görünür. Ama film bu klişeyi ters yüz eder.
Çünkü mesele bir yeteneğin keşfedilmesi değildir.
Mesele, yeteneğin sınıfsal koşullar içerisinde neye dönüştüğüdür.
Yurlady’nin trajedisi görünmeyen bir deha olması değildir. Ondan daha sert olan şey, yeteneğinin hiçbir anlam taşımayabileceği bir hayatın içine doğmuş olmasıdır. Romantik sanat anlatıları yeteneği bağımsız bir güç gibi ele alır. Oysa film acımasızca şunu sorar: İnsan önce hayatta kalmak zorundayken yetenek ne kadar önemlidir?
Oscar’ın başarısızlığı dışarıdan bakınca bir çelişki gibi durur. Çünkü o, şiiri seçmiş biridir. Hatta şiir uğruna seçebileceği neredeyse her şeyi bırakmıştır: akademik bir iş, düzenli bir hayat, evlilik. Ama film Oscar’ı “fedakâr sanatçı” olarak yüceltmez. Onu, seçiminin içinde sıkışmış biri olarak gösterir.
Oscar şiiri bırakabilecek bir noktaya hiçbir zaman tam olarak gelmemiştir. Çünkü şiir onun için bir meslek değil, bir kimliktir. Bu yüzden başarısızlığı bile terk edilemez bir şeye dönüşür. Şiirden vazgeçmek, sadece bir uğraştan değil, kendisinden vazgeçmek gibi olur.
Yurlady’de durum bunun tam tersidir.
Onun şiirle ilişkisi seçim değil, neredeyse doğal bir taşma gibidir. Yazdığı şeylerde yetenek hissedilir ama bu yetenek onun hayat planında bir karşılık bulmaz. Çünkü Yurlady için temel mesele şiir değildir; temel mesele hayatta kalmaktır.
Bu yüzden filmde asıl gerilim “kim yetenekli?” sorusundan değil, çok daha sert bir yerden çıkar:
Şiir, hayatın zorunluluklarıyla karşılaştığında ne olur?
Oscar’ın trajedisi, şiir uğruna hayatı dağıtması değildir sadece; şiirin dağılan hayatı bile toparlayamamasıdır. Yurlady’nin trajedisi ise yeteneğinin varlığı değil, o yeteneğin yaşadığı dünyada bir karşılık bulamamasıdır.
Hayatta kalmak mı, şiir mi?
Filmin Güney Amerika sosyal dramı geleneğiyle kurduğu bağ tam da burada belirginleşir. Yoksulluk yalnızca arka planda duran bir dekor değildir; insanların hayal kurma kapasitesini, özgüvenini ve gelecekle ilişkisini belirleyen görünmez bir yapıdır.
Şiir kulüpleri, yayınevleri ve edebiyat çevreleri de filmde bu yüzden önemli bir yer tutar. Un Poeta, şiirin yalnızca yazılan bir şey olmadığını; aynı zamanda onaylanan, dolaşıma sokulan ve kurumlar tarafından meşrulaştırılan bir alan olduğunu gösterir. Film sessizce şunu sorar: Yetenek gerçekten keşfedilen bir şey mi, yoksa tanınmaya uygun görülen bir şey mi?
Bu kadar ağır meseleleri kara mizah tonunda anlatması ise filmin en güçlü yanıdır. Çünkü Oscar aynı anda hem trajik hem komik bir karakterdir. Hayatının yıkılmışlığına üzülürken, kendi yarattığı “acı çeken şair” mitinin içinde kayboluşuna gülersiniz. Ama o kahkaha rahatlatıcı değildir; boğazda düğümlenen türden bir şeydir.
Ve filmin en naif tarafı da burada saklıdır: Un Poeta şiirin büyüsünü tamamen yok etmez. Şiirin kendisini değil, onun etrafında kurulan romantik efsaneyi sorgular.
Belki de film sonunda geriye şu soruyu bırakır:
Şiir gerçekten özgürlük mü, yoksa sadece bazı hayatların sahip olabildiği bir imkân mı?
Yorumlar