Vozvrashcheniye, baba figürünü psikolojik bir karakter olmaktan çıkarıp neredeyse mitolojik bir “otorite boşluğu” olarak kurar. Film boyunca baba, bir bireyden çok gecikmiş bir yasa gibi çalışır: geç gelir, serttir ve neden geldiği hiçbir zaman tam açıklanmaz.
Bu yapı, Freud’un Totem ve Tabu’sundaki “ilk baba” anlatısını hatırlatır. O anlatıda baba öldürülür, suçluluk duygusu ortaya çıkar ve bu suçluluk kültürü kuran ritüellere dönüşür. Ancak film bu şemayı doğrulamak yerine onu sürekli askıda tutar. Burada baba öldürülmez; tam tersine, varlığıyla zaten parçalı olan düzeni daha da kırılgan hale getirir.
Ivan ve Andrey için baba, geçmişte var olmuş bir figürden çok, fotoğraflar ve anlatılar üzerinden kurulmuş bir imgedir. Gerçek baba ortaya çıktığında bu imge netleşmez; aksine çatlar. Bu nedenle filmdeki çatışma, bir “tanıma” süreci değil, bir mitin çöküşüdür.
Babanın çocuklara uyguladığı sertlik, bireysel bir öfke değil, sistematik bir disiplin biçimi olarak görünür. Baba burada sevgiyle değil, sınır koyarak konuşur. Bu sınır, çocukları hem fiziksel hem de sembolik olarak yeniden şekillendirmeye yöneliktir. Ancak film, bu süreci bir “eğitim” anlatısı gibi sunmaz; daha çok anlamı olmayan bir zorunluluk gibi kurar.
Ada, bu bağlamda medeniyetten kaçış değil, medeniyetin ham hali gibi işler. Kuralların kaynağı belirsizdir ama etkisi kesindir. Bu yüzden baba ile çocuklar arasındaki ilişki bir aile ilişkisi olmaktan çıkar, bir tür kapalı sistem deneyine dönüşür.
Finaldeki kule sahnesi, geleneksel psikanalitik okumada “fallik iktidar” ile ilişkilendirilebilir. Ancak film bu sembolizmi basit bir temsil düzeyinde kullanmaz. Kule daha çok dikey bir iktidar yanılsamasıdır: yükselme arzusu ve düşüş zorunluluğu aynı yapının içinde vardır. Babanın düşüşü bir ceza değil, sistemin kendi ağırlığı altında kapanmasıdır.
Ölüm sonrası sahnede baba cesedinin suya bırakılması, Freudcu anlamda bir suçluluk telafisi gibi okunabilir. Ancak filmde bu jest, bir kefaretten çok bir kapatma hareketidir. Baba artık ne bir figürdür ne de bir travma; sadece çözülmemiş bir boşluk olarak geriye çekilir.
Vozvrashcheniye bu nedenle baba cinayetini bir “uygarlık başlangıcı” olarak değil, uygarlığın hiçbir zaman tam kurulamayacağının kanıtı olarak yeniden düşünür. Film, anlam üretmeye yaklaşır ama her seferinde onu askıda bırakır.
Yorumlar